Doppler Ultrasonografi

[/b]

Siz sabit bir yerde dururken bir ambulansın önünüzden
siren çalarak geçip gittiğini hayal edin. Ambulans size doğru
gelirken ve sizden uzaklaşırken sireninin çıkardığı sesi
duymaya çalışın. Ambulans size doğru yaklaşırken ses
giderek artacak daha sonra ise giderek azalacaktır. Ses
dalgarının ya da sesin ulaştığı kaynağın sabit olmayıp
hareket etmesinden kaynaklanan bu durum Doppler etkisi olarak
adlandırılır. İlk kez Avusturyalı bir fizikçi ve
matematikçi olan Christian Doppler tarafından tanımlanan bu
etki ultrasonda da kullanılmaktadır.

Ambulans örneğine döndüğümüzde araç size
yaklaşırken sirenden çıkan ses dalgalarının yüksekliği ve
frekansı artacak uzaklaşırken de tam tersi olacaktır. Siz bu
etki ile ambulansın yaklaştığını ya da uzaklaştığını
sadece sirenin sesini dinleyerek anlayabilirsiniz. Eğer sesteki
bu değişimlerin hızını ölçebilirseniz ambulansın
hızını da tahmin edebilirsiniz. İşte doppler
ultrasonografinin mantığı da benzerdir.

Vücut içerisinde herhangi hareketli bir dokuya gönderilen
ses dalgalarının yansıma hızları arasındaki fark o cismin
proba doğru mu yoksa proba ters yönde mi hareket ettiğinin
anlaşılmasını sağlar. Doppler incelemelerinde hedef alınan
hareketkli cisimler kırmızı kan hücreleri yani
alyuvarlardır.

Damarlar
içindeki akım ultrasonografide iki türlü gösterilebilir.
Birincisi normal ultrason görüntüsü üzerinde damarların
rekli olarak gösterilmesi (renkli doppler) ikincisi ise
akımın normal görüntünün dışında bir grafik olarak
(spektral doppler) gösterilmesidir . Bu grafikler akım
eğrileri olarak adlandırılır ve her damar için farklı
özellikler taşır. Renkli doppler modunda proba doğru olan ve
probdan uzaklaşan akımlar kırmızı ve mavi renkler ile ekrana
yansır. Bu görüntü elde edildikten ve ilgili damar
saptandıktan sonra odak bu damar üzerine uygulanmak suretiyle
aynı anda spektral doppler incelemesi de yapılarak kan akım
hızları ve bu akıma karşı damarda ortaya çıkan direnç ile
ilgili matematiksel ölçümler yapılabilir.

Doppler özelliği taşıyan ultrason cihazları geleneksel
cihazlara göre son derece pahalı olduğundan her merkezde
bulunmazlar ve bu nedenle çoğu zaman doppler incelemeleri
gebeliği takip eden doktor dışında başka bir doktor
tarafından yapılmaktadır.

Halk arasında renkli ultrason olarak yanlış şekilde tarif
edilen özel eğitim ve deneyim gerektiren detaylı ultrason
incelemesi ile doppler incelemesi birbirinden farklı
işlemlerdir.

Doppler neden yararlıdır?

Kan oksijen ve besin maddelerini dokulara taşıyıp atık
maddeleri de bu doklardan uzaklaştırarak dokuların
canlılığını sürdürmesini sağladığından herhangi bir
dokuya olan kan akımlarının ölçülmesi o dokunun yeterli
şekilde kanlanıp kanlanmadığının anlaşılması bazı
durumlarda önemlidir.

Örneğin yumurtalığının kendi etrafında döndüğü over
torsiyonu durumlarında over yeteri kadar kanlanmayacağından
gangrene gidebilir ve kaybedilebilir. Böyle bir durumdan
şüphelenildiğinde yapılacak doppler incelemesi ile overin
yeteri kadar kanlanıp kanlanmadığının saptanması ameliyat
kararı verilmesinde kritik önem taşıyabilir.

Öte yandan kanser ortaya çıktığı dokuda
neovaskülarizasyon adı verilen yeni damarların oluşmasına
neden olur. Yumurtalıklarda bir kitle varlığında bu artmış
damarlanmanın doppler ile gösterilmesi patolojinin iyi ya da
kötü huylu olduğu yönünde değerli ipuçları verebilir.

Gebelik takipleri açısından bakıldığında ise dopplerin
bazı hastalık ve durumlar açısından risklerin saptanmasında
önemli rolü vardır. Normalde gebelik ile birlikte rahimi
besleyen damarlardaki direnç azalır ve rahime dolayısı ile
plasenta ve bebeğe olan kan akımı artar. Bu direncin
azalmaması ve kan akımının düşük kalması durumunda
doppler akım eğrilerinde çentikleşmeler gözlenir.

Doppler tarama testi olarak adlandırılan inceleme ile
hamileliğin 20. haftası civarında uterin arter adı verilen ve
rahimi besleyen ana atardamarlar ile göbek kordunu içinde
bulunan atardamardaki kan akımlarının ölçülmesi ve buradaki
direncin değerlendirilmesi ile ileride ortaya çıkabilecek gebelik zehirlenmesi (preeklempsi)
rahim içi gelişme liği plasentanın erken ayrılması
(ablasyo plasenta) anne
karnında bebek ölümü gibi durumlar açısından artmış
risklerin öngörülebileceği iddia edilmektedir.

Buna göre her iki uterin arterin doppler incelemesinde
çentikleşme gözlenmesinin patolojik ya da pozitif tarama testi
olarak kabul edilmesi ve yakın takip yapılması
önerilmektedir.

Ancak konu ile ilgili yapılmış çalışmaları bir arada
değerlendiren bir araştırma sonucunda her hastada doppler
tarama testinin yapılmasının gerekli olmadığı sadece
yüksek risk altındaki gebelerde uygulanması gerektiği sonucu
ortaya konmuştur (Bricker L Neilson JP. Routine Doppler
ultrasound in pregnancy (Cochrane Methodology Review). In: The
Cochrane Library Issue 4 2003. Chichester UK: John Wiley &
Sons Ltd.).

Göbek kordonu içinde bulunan atardamardaki kan akım
eğileri de bebeğe giden kan miktarının saptanmasına ve
özellikle gelişme liği olan durumlarda bebeğin içinde
bulunduğu sıkıntılı durumun değerlendirilmesinde önemli
rol oynar. Gebeliğin son dönemlerinde ileri derecede azalmış
bir akım anne karnında bebek ölümlerine neden
olabileceğinden doğum kararı verilmesinde kritik öneme
sahiptir.

Bunlar
dışında renkli doppler incelemesi erken dönemde bebeğin kalp
atımlarının görülmesi ve dinlenmesi amacıyla da
kullanılır. Yandaki fotoğrafta 9 hafta 6 günlük bir gebelikte
bebek kalp atımlarının doppler ile incelenmesi
izenmektedir.Başka bir uygulama alanı da bebeğin kalbinden
çıkan ana damarların gözlenmesidir. Rutin gebelik
ultrasonografisi sırasında bebeğin idrar kesesinin iki
yanında damarsal yapıların gözlenmesi de olası bir anomali
riskini azaltan bir bulgudur.

Nasıl yapılır?

Doppler ultrasonografi için ayrı bir incelemeye gerek yoktur.
Eğer rutin gebelik takipleri sırasında kullanılan ultrason
cihazında doppler özelliği varsa doktorunuz herhangi bir
dönemde bu moda geçerek kan akımlarını izleyebilir ve
ölçebilir. Örneğin 6 haftalık bir gebelikte ilk ultrason
yapılırken bebeğin kalp atımları bu şekilde dinlenirken
daha ileriki bir dönemde bebeğin idrar kesesi görüldüğünde
hemen iki yanındaki damarsal yapılar renkli doppler ile
izlenebilir.

Gebeliğin 20. haftası civarında yapılan detaylı
ultrasonografi sırasında doktorunuz gerek görür ise rahimi
besleyen damarlardaki kan akımlarını ölçebilir.

Daha ileri dönemlerdeki rutin incelemelerde göbek
kordunundaki kan akımları ölçülerek bebeğin içinde
bulunduğu durum değerlendirilir.

Doppler riskli midir?

Teorik olarak bakıldığında doppler ultrasonografinin
bölgesel sıcaklık artışı ve baloncuk oluşturma riski daha
yüksektir. Bu nedenle yine teorik olarak bu incelemenin
yarattığı risk normal ultrason incelemesine göre biraz daha
yüksektir. Ancak hayvan deneylerinde uzun süre doppler
uygulanması durumunda dokularda yaklaşık 2.5 °C'lik bir
artış olabileceği gösterilmekle birlikte bu düzey bile
insanlarda güvenlidir ve gebelikteki doppler incelemeleri bu
kadar uzun sürmemektedir. Bugüne kadar insanlar üzerinde
yapılan doppler incelemelerine bağlı olumsuz bir etki
bildirilmemiştir.

[/b]

Hamilelikte
ultrason menüsü
Preeklempsi
Rahim içi gelişme
liği (IUGR)
Ablasyo plasenta
Kordon kazaları
(anne karnında bebek ölümü)

Kaynak: Dr.Alper Mumcu